گفتگوی مهر با پدر علم هواشناسی ایران؛
چرا ابرهای آبان این قدر سنگین باریدند بحران انباره سازی آب در ایران
به گزارش آتی جو، پدر علم هواشناسی ایران ضمن تشریح منشا بارندگی های سنگین آبان ماه و عوامل تقویت کننده آنها، توضیح داد که آیا بارندگی های روزهای اخیر با پدیده ال نینو ارتباطی دارد یا خیر.
به گزارش آتی جو به نقل از مهر، فلات ایران بعنوان قسمتی از کمربند خشک و نیمه خشک جهان، با رفتارهای ناهنجار جوی و چرخه های حدی آب وهوایی دست وپنجه نرم می کند. وقوع بارشهای ناگهانی، سنگین و سیل آسای اخیر در اقلیم های مختلف کشور، بار دیگر این پرسش را پیش روی جامعه علمی قرار داده است که مکانیسم های همدیدی (Synoptic) و ترمودینامیکی این سیستم های قدرتمند چیست و چه مؤلفه هایی در تقویت و تخلیه رطوبتی آنها ایفای نقش می کنند؟
با این حال آن چه در کنار این رویدادهای طبیعی بیشتر از پیش خودنمایی کرده و نگرانی کارشناسان را به دنبال داشته، داستانهای غیرعلمی، شایعات و تحلیل های سطحی در فضای مجازی است؛ از نسبت دادن ناصحیح هر پدیده حدی به دورپیوندهای اقیانوسی نظیر «ال نینو» گرفته تا پیشبینی های شتاب زده و بدون پشتوانه دانشگاهی که نه فقط بذر اضطراب را در دل جامعه می پاشد، بلکه نشانگر بحران عمیقی به نام «فقر سواد اقلیمی» در ساختار اطلاع رسانی کشور است. در غیاب روایتگری دقیق علمی، افکار عمومی در معرض موجی از اطلاعات غلط قرار می گیرد که شناخت درست پدیده های جوی را مخدوش می کند.
از سوی دیگر، این باران های سیل آسا فراتر از ابعاد هواشناسی خود، آیینه تمام نمایی از مشکلات زیرساختی هیدرولوژی و مدیریت منابع آب در ایران هستند؛ کشوری که به علت ضعف مفرط در گسترش زیرساخت های مهندسی «انباره سازی» و مهار روان آب ها، بخش عظیمی از این نزولات آسمانی نجات بخش را بجای هدایت به سفره های زیرزمینی و پشت سدها، به سمت تبخیر و هدررفت هدایت می کند؛ در حالیکه همین سیلاب ها می توانند پشتوانه ای حیاتی برای عبور از تنش های آبی تابستانه باشند.
به منظور واکاوی این چالش ها، به سراغ دکتر حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی ایران و محقق پیشکسوتی که بیشتر از شش دهه از عمر خویش را صرف پایش، پژوهش و تدریس در این عرصه کرده است، رفتیم. اردکانی در این گفتگوی تفصیلی، در رابطه با شایعات روزهای اخیر در رابطه با پربارشی در کشور صحبت کرده و از مسیر واقعی انتقال رطوبت، ترمودینامیک جو، ریشه های تاریخی این بارندگیها از بارشهای موسمی دهه های گذشته تا امروز و راهکارهای حیاتی مدیریت سیلاب سخن گفته است
متن مشروح این گفتگو را در نوشتار زیر می خوانید.
آقای دکتر! از منظر دینامیک جو، در سیستم های بارشی اخیر چه مکانیزمی فعال شده که شاهد این حجم از بارشهای شدید و ناگهانی در کشور هستیم؟ رطوبت این سیستم ها از چه کانال هایی تأمین و تقویت می شود؟
من در حدود دهم خردادماه طی مصاحبه ای با رسانه ها هشدار داده بودم که امسال در شهریور و مهرماه بارندگیهای بسیار شدیدی خواهیم داشت؛ هرچند عده ای با آن مخالفت کردند و در نهایت از ۱۵ آبان بارشها به صورت جدی آغاز شد. متاسفانه اخیراً در رسانه های اجتماعی کلیپی دیدم که فردی مدعی شده بود «بارندگی های جنوب ایران یعنی ال نینو دارد وارد می شود!». ای داد بر من! ببینید ما در چه وضعیتی از اطلاع رسانی قرار داریم. واقعیت این است که صداوسیما باید از سه چهار ماه قبل میزگردهای تخصصی برگزار می کرد تا در رابطه با این پدیده ها به جامعه آگاهی رسانی کند. جامعه ما اصلاً «ال نینو» را نمی شناسد و تصوری از آن ندارد. بارندگیهای معمولی یا سیل آسایی که بخش عمده ای از بارشهای ما را تشکیل می دهد، هیچ نوع ربطی به ال نینو ندارد. ال نینو یک پدیده کلان اقلیمی است که در منتهاعلیه شرق اقیانوس آرام رخ می دهد و بااینکه از نظر دینامیکی و فیزیکی بحث های بسیار مفصلی دارد، اما در عمل تاثیر مستقیمی بر سیستم های بارشی ما ندارد.
ال نینو (El Niño) در واقع یک پدیده اقلیمی کلان است که در اقیانوس آرام شرقی (نزدیک خط استوا و سواحل پرو در آمریکای جنوبی) رخ می دهد. در جریان این پدیده، دمای سطح آب اقیانوس به صورت غیرعادی گرم می شود و درنتیجه، جریان های باد و الگوهای بارش را در خیلی از نقاط جهان تغییر می دهد. این پدیده در اقیانوس آرام اتفاق می افتد و هیچ ارتباط مستقیم با سیستم های بارشی اخیر ایران ندارد.
این سیستم ها، رطوبت خویش را از اواسط عرض های جغرافیایی و شرق اقیانوس اطلس تأمین می کنند. این توده ها در راه حرکت خود از روی دریای مدیترانه، دریای سیاه و گاه دریای سرخ عبور کرده و با بارگیری رطوبت فوق العاده قوی، بسمت ایران گسیل می شوند.
منشأ اصلی رطوبت سیستم های فعلی در ایران را به چه صورت ارزیابی می کنید و چرا این بارندگیها بیشتر در نوار غربی کشور متمرکز است؟
این سیستم ها، رطوبت خویش را از اواسط عرض های جغرافیایی و شرق اقیانوس اطلس تأمین می کنند. این توده ها در راه حرکت خود از روی دریای مدیترانه، دریای سیاه و گاه دریای سرخ عبور کرده و با بارگیری رطوبت فوق العاده قوی، بسمت ایران گسیل می شوند. علت این که کانون اصلی بارندگیها در غرب ایران رخ می دهد این است که سیستم ورودی از سمت مدیترانه و دریای سرخ، هنگام برخورد با سدِ توپوگرافیک زاگرس وادار به صعود (اوروگرافیک) می شود و بارندگیهای بسیار مطلوبی به جا می گذارد؛ درست همانطور که پیشتر نیز پیشبینی کرده بودم ما در آبان ماه بارشهای خوبی خواهیم داشت. بنابراین، این دست بارندگیها در تاریخ اقلیمی ایران مسبوق به سابقه است. من حالا ۶۵ سال است که در این علم خدمت می کنم و در طول این دهه ها، سیلاب های بسیار سنگین تر از این را مکرراً تجربه کرده ایم. اما متاسفانه عده ای ناآگاه فورا همه چیز را به «ال نینو» گره می زنند. این ها در واقع سیستم های جوی منطقه ای هستند که توانسته اند از سه منبع مهم (دریای مدیترانه، سرخ و سیاه) تغذیه رطوبتی کنند.
در سواحل دریای خزر نیز وضعیت مشابهی داریم؛ دریای خزر رطوبت مضاعفی به این سیستم تزریق می کند و سبب تشدید بارندگیها می شود. مسلماً این سیستم ها در مناطق کوهستانی به علت صعود اجباری، بسیار فعال تر از دشت ها عمل می کنند. این سیستم امروز و فردا از کشور خارج شده و بسمت شرق ایران حرکت می کند؛ اما چون در آن مناطق رطوبت خویش را از دست داده و منبع جدیدی برای تغذیه ندارد، دیگر شاهد بارشهای سنگینِ مشابهِ غرب کشور در شرق نخواهیم بود. ما سال هاست این چارچوب های جوی را به دانشجویان درس داده ایم اما وقتی جامعه از نظر سواد علمی و روان شناختی آمادگی ندارد، داستانهای غیرعلمی جایگزین تحلیل های کارشناسی می شود که مایه تأسف است.
در سالیان گذشته نیز سابقه تکرار چنین شدت و حجمی از بارشها را در کشور داشته ایم...
بله همچنین است. در سالیان ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ شاهد بارندگیهای بسیار شدیدتر و گسترده تری در خوزستان، مرکز و تمام کشور بودیم. اگر به آرشیوهای هواشناسی مراجعه کنید، حجم آن سیلاب ها به مراتب بالاتر بود. در مرداد دو سال پیش نیز (مرداد ۱۴۰۱) پیشبینی های اداره هواشناسی تحقق یافت و حادثه سیل امامزاده داوود رقم خورد. حتی در سال ۱۳۳۵ نیز پدیده مانسون در ماه مرداد وارد ایران شده بود و بارشهای وحشتناک توأم با رعدوبرق های شدید به وجود آورده بود؛ چند سال پیش هم پیشبینی های من عیناً در همان بازه زمانی محقق شد.
در طول ۶۵ سال گذشته، بارها این چرخه ها را رصد کرده ام. این ها سیستم های جوی پرانرژی هستند که مدلهای پیشبینی پیشرفته ی دنیا (که داده های آنها را از مراکز معتبر بین المللی مانند انگلیس و آمریکا دریافت می کنیم) از یک هفته پیش، تمام جزئیات آنرا با دقت نشان می دادند. نقشه ها گواهی می دادند که غرب ایران، ارتفاعات البرز و سواحل، درگیر بارشهای سیل آسا خواهند شد. این خصیصه دینامیکی سامانه هائی است که با حرکت های صعودی قوی و رطوبت کافی تغذیه می شوند. البته اگر این سیستم ها در ماه های دی و بهمن فعالیت می کردند، به علت برودت هوا، شاهد برف سنگین بودیم؛ اما حالا به علت بالا بودن دما، بارندگیها عمدتا بشکل باران است، مگر در مناطق کوهستانی مرتفع زاگرس و البرز که دمای زیر صفر، بارندگی برف را رقم می زند.
آقای دکتر، در تحلیل کلان اقلیمی، نقش متغیر «گرمایش جهانی» و افزایش دمای دریاهای پیرامونی را در تقویت این حجم از بارندگیهای حدی تا چه اندازه پررنگ ارزیابی می کنید؟
بله؛ این یک اصل ترمودینامیکی است. وقتی دمای هوا بالا باشد و رطوبت کافی به جو تزریق شود، ظرفیت نگهداری و جذب رطوبت توسط هوا بشدت افزایش خواهد یافت. طبق قوانین فیزیکی جو، هرچه دما بالاتر برود، توده های هوا می توانند رطوبت بیشتری را در خود انباشته کنند؛ برعکس، در هوای سرد حتی با وجود تزریق رطوبت، پتانسیل جذب کاهش پیدا می کند. بنابراین، روند صعودی گرمایش زمین در تلفیق با تزریق رطوبت از دریاهای اطراف، بعنوان یک کاتالیزور عمل کرده و توانایی سیستم های جوی را به مراتب تقویت می کند.
با توجه به شور و شوقی که اینروزها در بین شهروندان ایجاد شده، این پرسش مطرح می شود که چقدر از این نزولات آسمانی در عمل به سفره های آب زیرزمینی تزریق می شود و چه میزان از آن به هدر می رود؟ چالش اصلی در حوزه حکمرانی و مدیریت این منابع را به چه صورت ارزیابی می کنید؟
ببینید؛ بخش عمده ای از این دغدغه بطورکامل به جاست و نقطه ضعف بزرگ ما در مدیریت منابع آب دقیقا همین جاست. من بارها تاکید کرده ام که ما در کشور برنامه مدونی برای ذخیره سازی و «انباره سازی» این حجم از سیلاب ها در مخازن و حوضچه های مخصوص نداریم. درحال حاضر، قسمتی از این سیلاب ها به درون زمین نفوذ می کند و مقدار زیادی از آن نیز بدون هیچ نوع بهره برداری از دست می رود و هدر می رود؛ البته بخشی هم راهی زمینهای کشاورزی در بعضی مناطق می شود. اما آن بخش عظیمی که هدر می رود، باید حتما مدیریت و انباره شود. در خیلی از مناطق کشور بخصوص در جنوب، جنوب شرق و استانهای کم بارندگی که همیشه شاهد بارشهای رگباری و شدید هستیم، نباید اجازه داد آب هدر برود. این حجم از آب باید در سازه های مناسب ذخیره، تصفیه و در ادامه برای مصارف کشاورزی و حتی شرب استفاده گردد.
در دنیای امروز مدیریت آب اینگونه است. ما در اقلیمی خشک و کم بارندگی زندگی می کنیم؛ ازاین رو از هر موقعیت و فرصتی باید برای مهار این روان آب ها استفاده نماییم تا هدر نروند. سیستم فعلی نیز بزودی از کشور عبور می کند و احیانا تا پایان آبان ماه بارندگی قابل توجه دیگری نخواهیم داشت تا ان شاءالله در آذرماه باردیگر شاهد سیستم های بارشی مناسبی باشیم. به همین خاطر، نباید اجازه دهیم این سیلاب ها به هدر بروند.
در حال حاضر می بینیم که سیلاب در بعضی رودخانه ها جاری می شود و بدون این که پشت سدی ذخیره شود، هدر می رود؛ چرا؟ چون بار دیگر تاکید می کنم ما زیرساخت و مخازن کافی برای انباره سازی این حجم از آب نداریم
آیا از منظر بیلان آبی و ضریب تاب آوری، بارشهای چند روز گذشته می تواند سهم قابل توجهی در تأمین ذخایر سدها و تاب آوری آبی برای تابستان پیش رو ایجاد کند؟
قدر مسلم این بارندگیها می تواند حداقل ۳۰ تا ۴۰ درصد به تأمین آب ما کمک نماید، بخصوص اگر این روان آب ها پشت سدها ذخیره شوند. البته میزان اثربخشی این بارندگیها بطورکامل به این بستگی دارد که حجم ریزش ها دقیقاً در حوضه آبریز سدها چقدر بوده است. همانطور که گفتم، درحال حاضر می بینیم که سیلاب در بعضی رودخانه ها جاری می شود و بدون این که پشت سدی ذخیره شود، هدر می رود؛ چرا؟ چون بار دیگر تاکید می کنم ما زیرساخت و مخازن کافی برای انباره سازی این حجم از آب نداریم. ازاین رو باید حجم دقیق آبی را که به سدهای کشور تزریق شده است، محاسبه کرد.
برای نمونه، در سالیان ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ تمام سدهای کشور لبریز شده بود؛ اگر به آرشیوها مراجعه کنید می بینید چه وضعیت فوق العاده ای داشتیم، بخصوص در منطقه خوزستان و جنوب غرب ایران که شرایط واقعا چشم گیر بود (البته مناطق دیگر هم درگیر بودند). در آن سال ها به علت حجم بالای بارندگی ها، بیشتر سدهای ما سرریز شد؛ هرچند این که دقیقا چه سهمی از بارندگیها پشت سدها جمع شده باشد، نیازمند محاسبات دقیق مهندسی است.
به عنوان نگاه کلان، ارزیابی شما از جایگاه سواد اقلیمی در جامعه و کاستی های رسانه های رسمی در تنویر افکار عمومی و مواجهه با تحلیل های غیرتخصصی در بستر رسانه های اجتماعی چیست؟
من باز هم بر همان موضوعِ تحلیل های غیرعلمی در فضای مجازی تاکید می کنم. باورتان نمی گردد، همین الان در اینستاگرام دیدم فردی درحال تحلیل های عجیب وغریب در رابطه با حرکت ابرهاست! در این شرایط مردم گرفتار وحشت می شوند چون اصلاً از دانش هواشناسی بی خبرند. من واقعا از صداوسیما گلایه مندم؛ چرا از سه چهار ماه قبل که این مباحث مطرح بود، برنامه ای برای تنویر افکار عمومی نساختند؟ یادتان هست رئیس اداره هواشناسی در خردادماه گفت تابستان بسیار گرمی خواهیم داشت من همان موقع گفتم «هیچ اتفاق خاصی نمی افتد و تابستان ملایمی خواهیم داشت» که دیدید همانطور هم شد.
پدیده هایی مانند همین سیلاب ها و بارندگیهای شدید را باید قبل از وقوع برای مردم به زبان علمی و ساده تشریح نمود. در تمام کشورهای پیشرفته، آحاد جامعه با دانش هواشناسی آشنا هستند، می دانند تحلیل های صبحگاهی هواشناسی چیست و اساساً با هواشناسی زندگی می کنند. متاسفانه سطح سواد و اطلاعات عمومی جامعه ما در حوزه هواشناسی بسیار ضعیف است و این نقص بزرگی است.
منبع: atijoo.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب